Doğal Çevre Koruma Öncelikli Bir Eylem Alanı: İstanbul Küçükçekmece Gölü"

[Mehmet Tunçer]

"Doğal Çevre Koruma Öncelikli Bir Eylem Alanı: İstanbul Küçükçekmece Gölü" (1)

Doç.Dr. Mehmet TUNÇER



I. AMAÇ

Küçükçekmece Gölü ve çevresi; İstanbul Metropoliten Kent Bütünü içerisinde Cumhuriyetin ilk yıllarından bu yana geleneksel olarak dinlenme, eğlenme ve rekreasyon bölgesi olarak önemini korumuştur. Ancak, bu kesimde son 15-20 yıldır denize girilmesi sakıncalı, deniz ürünlerinin yenilmesi, sağlık açısından tehlikeli hale gelmiştir. Marmara'da canlı yaşamının hemen hemen tükenmesine ve ekolojik bir felakete neden olan bu kirliliğin bir diğer önemli nedeni de Karadeniz'den gelen sanayi kökenli kirliliktir. Küçükçekmece Gölü de; Haliç'ten sonra belki de en önemli kirlilik yüklerini taşıyan bir doğal lagün sistemidir.

Bu yazının amacı; İstanbul'da doğal çevrenin korunmasında öncelikli bir eylem alanı olan "Küçükçekmece Gölü' nün sorunlarını irdeleyerek çözümlere yönelik öneriler geliştirmektir.

(1) TÜRKİYE'DE ÇEVRE KİRLENMESİ ÖNCELİKLERİ SEMPOZYUMU III", Sunulan Bildiri, Gebze İleri teknoloji Enstitüsü, Çevre Mühendisliği Bölümü & şehir ve Bölge Planlama Bölümü, TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi, Enerji Sistemleri ve Çevre Araştırma Enstitüsü, 18-19 Kasım 1999 (Yayınlanmıştır),


2. NAZIM PLAN KARARLARI

İstanbul Metropoliten Alan Alt Bölge Nazım Planı'nda (1/ 50 000) Küçükçekmece Gölü ve çevresinin; Doğal Sit Alanı olarak korunması ve kentsel rekreasyon amacıyla kullanımı öngörülmektedir.
Bu bölgede yer alan kullanım türleri için Nazım Plan'da aşağıdaki hükümler bulunmaktadır (Nazım Plan Raporu (1995).

3. TARİHSEL GELİŞİM

Küçükçekmece adının kaynağı oldukça tartışmalıdır. Genel olarak kenarında kurulduğu gölle ilgili olduğu kabul edilir. "Çekmece" olarak anılan iki gölün boyutlarıyla adları uygunluk göstermemektedir. Osmanlı döneminde yazılmış birçok batılı kaynakta bu köprü, "Küçük Köprü" anlamında "Ponte Piccolo" adıyla geçer. İki göle de verilmiş olan "Çekmece" adının, balık tutmak için denize açılan geçitlerde kurulan ve yukarı çekilerek açılan kafesli setlerden geldiği kabul edilir (İstanbul Ansiklopedisi, S.156-157) (2).

4. İDARİ YAPI ve NÜFUS GELİŞİMİ

1990 Nüfus Sayım sonuçlarına göre eski Küçükçekmece Kasabası'nın çekirdeği niteliğindeki İstasyon çevresinde yer alan Fatih Mahallesi'nin nüfusu ise 12 494'tür. Cennet (26 054), Cumhuriyet (26 467), Kanarya (33 990) ve Yeni (13 459) Mahalleleriyle birlikte ele alındığında Küçükçekmece'nin nüfusu 1990'da 112 264'e yükselmiştir.


5. GÖL'ÜN DOĞAL YAPISI ve KORUMAYA YÖNELİK KARARLAR


Küçükçekmece İç ve Dış Kumsal kesiminde sahilde yer alan konutlar genelde tek katlı, daha çok sebze ekilmiş bahçeler içinde sayfiye evi görünümünde, orta kalitede binalardır. Yerleşim alanına girdikçe kat adeti artmakla birlikte, bina kalitelerinde önemli bir farklılık gözlenmemektedir.
Kamu kampları (32,82 %) ve ticari rekreasyon (26,76 %) alanları bu kesimin hakim kullanımlarıdır. Aktif yeşil alanın yoğunluğu (24,26 %) da bu alanda önemli bir veri olarak görülmektedir.


1976 yılında Gölü, Marmara Denizi'ne bağlayan iç ve dış kumsal kesimi ile Göl kenarında doğal güzelliğe sahip Soğuksu Çiftliği Doğal Sit Alanı olarak belirlenmiştir (GEEAYK, 9509 Sayılı Kararı (1976). Bu karara rağmen, doğal sit alanının kontrolsüz yapılaşmalar neticesinde doğal güzelliğini kaybetmekte olduğu görülmüş, yeni yapılanmalara müsaade edilmemesi (İstanbul KTVKK, 2691 Sayılı Kararı (1991), Doğal Sit Alanı içindeki mülkiyetlerin belirlenmesi ve doğal ve arkeolojik sit alanlarında acilen koruma amaçlı imar planının yaptırılması (İstanbul KTVKK, 2700 Sayılı Kararı (1991), kararlaştırılmıştır. İç ve Dış Kumsal Doğal Sit Alanı ile yakın çevrede yer alan "Rhegion Antik Kenti" Arkeolojik Sit alanını kapsayan "Koruma Amaçlı Planı" hazırlanmış ve onanmıştır (İstanbul KTVKK, 3212 Sayılı Kararı (1993).

6. KÜÇÜKÇEKMECE GÖLÜ NİTELİĞİ, OLUŞUMU VE ÇEVRE SORUNLARI

Küçükçekmece Gölü'nün yüzölçümü 15.22 km2, kuzey-güney doğrultusundaki uzunluğu 10 km, en geniş yeri yaklaşık 6 km.dir. Fazla olmayan derinliği güney kıyı yakınlarında 20 m'ye ulaşır. Göl acı su içermekte ve lagün tipi bir nitelik taşımaktadır.


Son yıllarda bu gölde yaşayan balık türleri anlamlı ve dramatik bir şekilde azalmıştır. 1985 yılına kadar DSİ ve İSKİ tarafından kullanılan ve işletilen kirlenmemiş Göl suyunun 1984-1985 ile 1989 yıllarına ait su kimyası analiz verileri değerlendirildiğinde, Gölde doğal kirlenmelerin dışında yapay veya insanlara bağlı kirlenmelerin varlığı, 1995 ve özellikle 1997 yıllarına ait analiz verilerinde ise ağır metal kirlenmelerin olduğu saptanmıştır.

Çevre kirlenmesinin en önemli nedenleri şunlardır:


Hızlı nüfus artışı ve altyapı tesislerinin yetersizliği,

Bölgenin havza koruma alanı dışında tutulması,

Kanalizasyon, evsel ve sanayi sıvı atıklarının göle akması,

Halkalı çöplüğünden sızan suların göle ulaşması,.

Su havzasındaki Sazlıdere üzerinde bir barajın yapılması ve yapay olarak kirlenen Gölün, en büyük besleyicisi Sazlıdere'den de yoksun bırakılması,

Göl kıyısında kıyı genişletmek, park yapmak veya başka amaçlar için Gölün doldurulması,

Çekmece Nükleer Araştırma ve Eğitim Merkezi laboratuarları sıvı atıklarının göle boşaltılması.


Sudaki bu kirlilikler Gölün tabanında zenginleşip, zamanla göl suyuna tekrar karışmaktadır. Su kalite sınıflarının yıllara göre değişimi incelendiğinde ise Küçükçekmece Göl suyunun aşırı derecede kirlenmiş olduğu söylenebilir (Pehlivan ve Yılmaz, S.81-83, (1997).

Bir başka araştırmada Küçükçekmece Gölü'nün seçilen 4 istasyonunda mevsimsel olarak monitoring çalışması yapılmış ve kirlilik saptanmıştır (Topçuoğlu, Güngör ve Kırbaşoğlu, S.89, (1997) .
Bu kirliliğin azaltılması ve giderek önlenebilmesi amacıyla, havza bazında önlemlere gereksinim bulunmaktadır. İstanbul Metropoliten Alan Alt Bölge Nazım Planı kararlarında; "Doğal Sit Alanları" için (Nazım Plan, S.331, (1995) :


Doğal sit alanları veya doğal değerlere sahip diğer alanlar İstanbul için kentsel gelişme neticesinde yetersiz kalan rekreasyon alanları olarak değerlendirilerek, bu bölgelerin peyzaj ve doğal değerlerini koruyacak düzenlemeler yapılmalıdır.


Gerek sit alanlarının, gerekse yerleşim alanlarının içinde kalan koru ve mesire alanlarının, tarihi karakteri analiz edilerek, sonuçları alt ölçekli planlarda değerlendirilmelidir.

denilmektedir.



6.1. D-100 KARAYOLU'NUN ETKİLERİ :

Karayolu, Küçükçekmece Gölü ile deniz arasındaki yeşil alanın bütünlüğünü zedeleyerek doğal karakteri korunarak bütünleştirilmesi gereken bu alanı ikiye bölmektedir. Hatta eskiden Göl ile deniz bağlantısını sağlayan bazı kanallar yolun inşası esnasında kapatılmış ve bu kesimler bataklık hale gelmiştir.


7. SANAYİNİN KİRLETİCİ ROLÜ, ÇÖZÜME YÖNELİK ÇALIŞMA ve ÖNERİLER

Kirlenmeye karşı endüstriyel kaynaklara getirilecek önlemler "Atıksuların kanalizasyon Şebekesine Deşarj Yönetmeliği" bünyesine göre çözümlenmelidir. Bu esaslar temelde "önemli kirletici kaynaklara" ön arıtma uygulanmasını gerektirmekte ve yönetmeliğin 13. Ve 15. Maddeleri ile tanımlanmaktadır. Kirlenmeyi önleyecek kural ve esasların temelinde, havza bazında akılcı bir yaklaşımla kirlenme olayının boyutları ile kirleticilerin önem ve önceliklerinin saptanması ile önlemlerin en etkili bir biçimde büyük kaynaklarda yoğunlaşması yatmaktadır. Küçükçekmece Havzası, özellikleri nedeniyle "İçme ve Kullanma Suyu Temin Edilen ve Edilecek Olan Yüzeysel Su Kaynağı" niteliği taşımaktadır.


7.2. KİRLETİCİ YÜKLERİ NİTELİKLERİ VE SORUNUN ÇÖZÜMÜNE YÖNELİK ÖNERİLER

1990'ların başında Küçükçekmece Gölü çevresinde 160 civarında sanayi tesisi bulunmaktadır (Orhon, Çetiner, Zeren, ve diğerleri, S.190, (1988). Tüm bu tesisler kirlenme bazı esas alındığında 24 grup oluşturmaktadır. Bu tesislerin 82'si Sefaköy'de, 77'si ise Avcılar'da yer almaktadır.

Ön arıtma istenecek kuruluşlar için Deşarj Yönetmeliği Madde 13 (a) hükümleri uygulanması, proses atığı olan tüm kimya sanayileri ile, metal işleyen ve prosesinde banyosu olan tüm tesislere ön arıtma uygulaması gereklidir.


8. KÜÇÜKÇEKMECE GÖLÜNDE KORUMAYA YÖNELİK PLANLAMA ÇALIŞMALARI

Küçükçekmece Gölü ve kumsal kesiminde temel gelişme öngörüsü, 1/50 000 Ölçekli Nazım Plan'a uygun olarak, rekreatif kullanımlardır. İstanbul Büyükşehir Belediyesi, tarafından hazırlanan 1/1000 ve 1/ 500 ölçekli "Ataköy - Büyükçekmece Arası Sahil Düzenlemesi Avan Projesi", Kentsel Tasarım ve Peyzaj Proje çalışmasında (UTTA, S.82, (1997) Dış Kumsalda bulunan ada ve doğal sit alanının tümü "Doğa Parkı" olarak düzenlenmiştir (3)
Dış Kumsal kısmında yer alan konut dokusunun yerinde bırakılması hatta geliştirilmesi, Doğal Sit Alanı'nın varlığını ve geleceğini iyice tehdit edecektir. Bu nedenle Projede bu alanda konut dokusunun kalmaması ve alanın doğal niteliklerine uygun olarak, ikinci bir "Sa'dabad" olarak doğa onarım projeleri ile geliştirilmesi ve "Barış ve Ekoloji Yüzyılı" olması öngörülen 21. Yüzyıla İstanbul'un bir armağanı olması hedeflenmiştir (UTTA, S.82, (1997).

Doğa Parkı'nda; doğa tarihi koleksiyonları ( Doğa Tarihi Müzesi) ve botanik bahçesi, egzotik bitki ve hayvanların sergilendiği "Mini Hayvanat Bahçesi" nin yer alması planlanmıştır. Dinlenme, su sporları ve mesire amaçlı kullanımlar, var olan okul yapısının dönüşümü ile "Kültür ve Sanat Merkezi" planlanmıştır.

Denizin kanallardan içeri doğru girerek körelen ve bataklık niteliğindeki kesimin eskiden olduğu gibi Göl ile bağlantısının kurulması ve bu kısımda bir "Su Parkı" oluşturulması planlanmıştır. (3) İstanbul Büyükşehir Belediyesi, Projeler Dairesi Başkanlığı Yatırım Planlama Müdürlüğü tarafından UTTA Planlama, Projelendirme, Danışmanlık Tic. Ltd. Şti.'ne 1996-1998 Yılları arasında hazırlattırılmıştır.


9. ÖNCELİKLİ ÖNLEM ÖNERİLERİ


Küçükçekmece Lagünü için "Acil Eylem Programı" başlatılmalıdır.

Göl ve yakın çevresinin "Çevre Yönetim Planı" acilen hazırlanmalıdır. Büyükşehir Belediyesi ve Küçükçekmece Belediyeleri bu konuda işbirliği yapmalıdırlar.

İç ve Dış Kumsal kesimi için hazırlanan ve bu kesimi "Doğa Parkı" olarak tasarlayan "Koruma Amaçlı Plan" bir an önce uygulamaya sokulmalıdır.

Bu amaçla iç ve dış kumsaldaki büyük bir kısmı kaçak, çirkin yapılaşmalar tasfiye edilmelidir.

D-100 otoyolu iki yanında görsel, gürültü ve hava kirliliği yaratan ögelerin bertarafı için özel bir proje çalışması hazırlanmalıdır. Göl ve deniz arasında yeterli yaya bağlantıları sağlanmalıdır.

Sazlıdere Barajından Göle düzenli ve dengeli su verilmeli, su kaynakları ve yukarı havzadaki kirlenme nedenleri bertaraf edilmelidir.

Göl çevresinde, göle atıksu veren sanayilerin bir an önce denetim altına alınması, arıtma tesisi yapılarak atık deşarjlarının arıtıldıktan sonra verilmesi sağlanmalıdır.

Küçükçekmece atıksu tasfiye ve deşarj tesisinin dış kumsal kesiminde kurulması engellenmeli, kuzeyde yeni bir yer seçimi yapılarak arıtılan suyu gölü canlandıracak şekilde yeniden göle verilmesi sağlanmalıdır.