[MrT]

SİNAN’I VE MİMARLIĞINI NASIL YORUMLAMALI?
Uğur Tanyeli – DESEM İzmir 2008-04-09

Mimarlık öznesini 3 yaklaşımda ele alabiliriz.

• Zaman-mekan-toplumsallık bağlamında yaşadığı çağ olarak irdelemek
• Onu bireyselliği bağlamında yorumlamak; Zaman-mekan-toplumsallık yine göz önünde ama bu koşullar içerisinde ne kadar özerkleşebiliyor buna bakmak gerek. Bir bireyden bahsedeceksek bu bağlamsal koşullardan ne kadar uzakta onu bulduğumuza bakarız. Sinan’ı sadece XVI. yüzyıl koşulları altında okuyamazsınız.
• Arkitektonik analiz yolu (1. ve 2. yoldan radikal olarak farklı)

- “Mekansallığı bağlamında Sinan’ı yorumluyorum” demek çok çetrefil bir cümledir. Mekan kavramı 1800’lü yıllardan bu yana varolan bir kavram ama Sinan XVI. yüzyıla aittir.

- O yüzyıllardaki mimarlığı sanki bizim gerçekliğimizdeki gibi düşünürüz ama bu düşünce yanlıştır. Kullanmak istediğiniz malzeme ile kullandığınız dil açmaz içinde kalır.

- Sinan’ı bugünkü kavramlarla okumak yanlıştır. “Sinan yapıları işlevseldir” demek yanlış bir ifadedir. İşlevsellik kavramının bilinmediği bir zamanın öznesi işlevsellikle okunamaz.

- Sinan’ın bambaşka bir rasyonaliteden düşündüğünü, Fuzuli’nin de bambaşka bir dünyadan düşündüğünü söyleyemezsiniz. Sinan’ı anlamak istiyorsak o zamanki Osmanlı öznelerinin nasıl düşündüğünü anlamamız gerekir. Sinan’ın yapılarını say desek herkes en az iki yapı sayar ama Baki’nin bir şiirini oku desek bilen çok azdır.

16. Yüzyıl Osmanlı Gündelik Dilinde Yer Alan Kavramlarla Bir Açıklama Denemesi;
1- Kadimisi üzre a’mel oluna ;
Eskiden beri yapıla gelindiği biçimde işlenile, çok zorda kalınmadıkça asla yeni kural koyulmaya. (not: bu bakış açısını açıklayıcı fotoğraflarla Osmanlı Mimarisinde eskiden beri yapıla gelen biçimlenişe örnekler verilmiştir.)
Osmanlıcada “icat” kelimesi yok, 19.y.y.’ın ikinci yarısında bugünkü anlamda kullandığımız “icat” kelimesi ortaya çıkıyor. O zamanki mimarlıkta şimdiki gündelik dilimizin paradigması yok. O yüzden bugünün kavramları ile o günü anlamamız mümkün değil.

2- Mazlum ;
(notlarımdaki eksiklik sebebiyle yanlış anlamlar çıkacağından şimdilik yazmıyorum)

3- Şerh ve şarih ;
Şerh; entelektüel olarak önemli estetik kültürel açıklama
Şarih; şerheden, açıklayan, şerh işini yapan, açıklama yazan
Sinan mimarisindeki çoğu model öncekilerin şerhidir.
Şerh ettiği kadar önemli olan şerhler vardır.
Şerh bir kopya değildir, Osmanlıcada kopya anlamında kavram yok. Kopya, 19.y.y.’ın 2. yarısında Avrupa ve rönesansla başlıyor.

4- Kemal-i meb’de ;
Osmanlı ahlak el kitabı
Osmanlının etik anlayışı; ileri gitmek için değişerek değil, gerideki en yetkine dönerek başarılı bir iş yapabilirsiniz (Ayasofya, Osmanlı için böyledir. Osmanlıda camilerin saygınlık sıralamasında Ayasofya her zaman birinci, sonra Fatih camisi gelmiştir.)
(not: Kemal-i meb’de kavramı ile bakış açısını açıklamak için Kılıçali Paşa Camisi ve Ayasofya camisi ilişkisi resimlerle açıklandı.)
(not: Kubbetul Sahra ile Kanuni Türbesi de bu ilişki ile açıklandı)

5- Za’f-ı te’lif / Erbab-ı te’lif
(Cümlede kullanırsak : Erbab-ı te’lif için za’f-ı te’lif düzeltmek)
Erbab olana ulaşmak için zaafları düzeltmek.
Sinan’ın kullandığı iç içe kubbeler bu kavram ile açıklandı. İç mekanda istenen yeterli hacmi sağlayan kubbe dış kitlede zayıf kaldığı durumlarda çift kubbe uygulaması bu kavram ile açıklanmıştır.

Sinan’ın mimarlığında strüktürel dürüstlük vardır demek Sinan’a hakarettir. Sinan bürütalisttir demek hakarettir.

6- İsraf ;
Açıklaması ekonomik gerekçe için değil (notlarım eksik)



Konferans sonlarında genel olarak tarih yazımı ve tarihe bakış açısından konuşurken alınan kısa not : “Tarih her zaman bugünü anlatır.”…